FAQ implementatie LDC

Na een succesvolle pilootfase is BE-EMPOWERed uitgegroeid tot een duurzaam implementatietraject voor lokale dienstencentra. Het programma is bovendien geïntegreerd in het project ‘Procesbegeleiding voor preventie binnen Zorg en Welzijn’.

BE-EMPOWERed bestaat uit drie onderdelen.

1. Twee groepsprogramma's voor 65-plussers

Bewust krachtig (be)staan

Dit groepsprogramma van zeven weken richt zich op het versterken van het zelfvertrouwen, het verminderen van de angst om te vallen en het stimuleren van valpreventief gedrag. Onder begeleiding van een groepsleider leren deelnemers valrisico's herkennen en aanpakken. Daarnaast werken zij aan hun evenwicht, spierkracht en duurzame gedragsverandering.

Vlaams Otago (VL-Otago)

Dit twaalf weken durende oefenprogramma wordt afgestemd op de mogelijkheden van de deelnemer en focust op spierkracht, evenwicht en mobiliteit. Deelnemers volgen wekelijks een groepssessie onder begeleiding van een VL-Otago-instructeur en oefenen daarnaast thuis verder. Tijdens het traject vinden verschillende individuele opvolg- en testmomenten plaats.

2. Workshops voor professionele zorgverleners

Via digitale en fysieke workshops krijgen zorgverleners de nodige informatie en praktische handvatten aangereikt rond multifactoriële valpreventie, met aandacht voor valrisicoscreening, het herkennen van valrisicofactoren, effectieve interventies, doorverwijzing, terugbetaling en motiverende gespreksvoering. Daarnaast maken zij kennis met de werking van het lokaal dienstencentrum en de aangeboden groepsprogramma’s. 

3. Een implementatieplan en procesbegeleiding voor lokale dienstencentra

Om de groepsprogramma's en workshops duurzaam te verankeren, doorloopt het lokaal dienstencentrum een implementatietraject. Daarbij krijgt het ondersteuning van een procesbegeleider van het Expertisecentrum Val- en fractuurpreventie Vlaanderen (EVV), die het lokaal dienstencentrum begeleidt met kennis, praktische hulpmiddelen en advies op maat.

BE-EMPOWERed werd ontwikkeld op basis van grondig wetenschappelijk onderzoek. Hiervoor werden twee systematische literatuurstudies en een kwalitatieve studie uitgevoerd, aangevuld met het implementatiekader ‘Intervention Mapping’. Op die manier werden de belangrijkste determinanten die valpreventie beïnvloeden, evenals effectieve implementatiestrategieën, zorgvuldig in kaart gebracht.

In nauwe samenwerking met een eerstelijnszone werd deze kennis vertaald naar een concreet en praktijkgericht programma. Dit resulteerde in BE-EMPOWERed: een geïntegreerde aanpak met een groepsprogramma voor 65-plussers, workshops voor zorgverleners en een gestructureerd implementatieplan met begeleiding om het programma succesvol toe te passen in de praktijk.

De effectiviteit en haalbaarheid van BE-EMPOWERed werden geëvalueerd in vier eerstelijnszones. In totaal werden 19 groepsprogramma’s georganiseerd, waaraan 188 65-plussers deelnamen. De opkomst was hoog (tussen 86% en 96%) en de uitval bleef beperkt tot 5%. Deelnemers boekten significante vooruitgang op vlak van fysieke activiteit, valpreventiegedrag, balans, kracht en mobiliteit. Dit ging gepaard met een vermindering van het aantal 65-plussers die ten val kwamen met meer dan 50%. Daarnaast rapporteerden deelnemers meer kennis, een groter bewustzijn en concrete gedragsveranderingen. Ook zorgverleners en organisaties beoordeelden het programma als haalbaar, waardevol en goed inpasbaar in de dagelijkse praktijk.

De volgende publicaties beschrijven de wetenschappelijke achtergrond van BE‑EMPOWERed:

• Samenvatting van het doctoraatsonderzoek van Dr. Sara Vandervelde
• Vandervelde S, Belaen G, Dierckx de Casterlé B, Vlaeyen E, Flamaing J, Delbaere K, et al. Belgium program Enhancing the uptake and Effectiveness of a Multifactorial falls Prevention intervention in Older community-dWElling peRsons (BE-EMPOWERed): A study protocol. BMC Geriatr. 2025;25(1):692.
• Vandervelde S, Vlaeyen E, Dierckx de Casterlé B, Flamaing J, Belaen G, Delbaere K, et al. The development of BE-EMPOWERed: Belgian program Enhancing the uptake and Effectiveness of a Multifactorial falls Prevention intervention in Older community-dWElling peRsons. BMC Geriatrics. 2025;25(1):412.
• Vandervelde S, Van den Bosch N, Vlaeyen E, Dierckx de Casterlé B, Flamaing J, Belaen G, Tuand K, Vandendriessche T, Milisen K. Determinants influencing the implementation of multifactorial falls risk assessment and multidomain interventions in community- dwelling older people: a systematic review. Age and Ageing. 2024;53(7).
• Vandervelde, S., Dierckx de Casterlé, B., Vlaeyen, E., Flamaing, J., Valy, S., Belaen, G., Milisen, K. Context makes a difference: a qualitative study exploring how to implement a multifactorial falls prevention intervention in the community. BMC Public Health. 2025;25(1):485.
• Vandervelde S, Vlaeyen E, Dierckx de Casterlé B, Flamaing J, Valy S, Meurrens J, Poels J, Himpe M, Belaen G, Milisen K. Strategies to implement multifactorial falls prevention interventions in community-dwelling older persons: a systematic review. Implementation Science. 2023;18(1).

Samen met de procesbegeleider wordt gekeken wie het best past binnen het profiel van groepsleider en/of instructeur. Dit kan een werknemer zijn van het lokaal dienstencentrum, het samenwerkende woonzorgcentrum, een vrijwilliger of een lokale zorgverlener.

Een zorgachtergrond, zoals ergotherapie, kinesitherapie of beweegcoach, is een pluspunt, maar absoluut geen vereiste. Daarnaast wordt ook naar de motivatie van de mogelijke kandidaten gekeken. Op basis van deze elementen wordt beslist wie in aanmerking komt voor de opleiding.

We bieden elk lokaal dienstencentrum de mogelijkheid om twee personen gratis op te leiden voor beide groepsprogramma’s. Op deze manier blijft de continuïteit van de groepsprogramma’s gewaarborgd bij onverwachte afwezigheid van een groepsleider of instructeur.

Ja, deze persoon kan zeker in aanmerking komen om de groepsprogramma’s te geven.

Om het groepsprogramma ‘Bewust krachtig (be)staan’ te mogen geven, moet hij of zij wel nog de gratis opleiding tot groepsleider volgen. Voor de opleiding tot VL-Otago instructeur zal deze persoon dan vrijgesteld worden.

Een BOV-coach kan zeker een waardevolle rol opnemen binnen het traject. Zo kan het lokaal dienstencentrum ervoor kiezen om een BOV-coach te laten opleiden tot zowel groepsleider van het groepsprogramma 'Bewust krachtig (be)staan' als groepsinstructeur van het 'Vlaams Otago oefenprogramma', waardoor deze persoon beide groepsprogramma’s kan aanbieden binnen het lokaal dienstencentrum. Eveneens kan de BOV-coach uitgenodigd worden als gastspreker in kader van het groepsprogramma ‘Bewust krachtig (be)staan’ als thema’s zoals evenwicht, spierkracht en mobiliteit aan bod komen. Tot slot kan de BOV-coach ook een waardevolle partner zijn binnen de lokale werkgroep valpreventie (valpreventieteam). Vanuit die rol kan de BOV-coach bijvoorbeeld 65-plussers gericht doorverwijzen naar de groepsprogramma’s.

Het Expertisecentrum Val- en fractuurpreventie Vlaanderen (EVV) raadt aan om beide groepsprogramma's regelmatig aan te bieden, afgestemd op de lokale vraag. Daarbij is het belangrijk om een evenwicht te vinden tussen een voldoende groot aanbod en voldoende deelnemers per reeks. We merken namelijk dat een te frequent aanbod niet altijd leidt tot meer inschrijvingen.

Om de groepsprogramma's duurzaam te verankeren binnen het lokale dienstencentrum, raden we aan om beide programma's minstens één keer per jaar te organiseren. Dat betekent dat het lokaal dienstencentrum bij voorkeur jaarlijks één reeks van het groepsprogramma ‘Bewust krachtig (be)staan’ en één reeks van het ‘VL-Otago’ oefenprogramma aanbiedt. Dit vormt bovendien een van de thema-specifieke voorwaarden binnen het project ‘Procesbegeleiding voor preventie binnen Zorg en Welzijn’.

Het uiteindelijke aanbod wordt afgestemd op de lokale behoeften. Wanneer er bijvoorbeeld een wachtlijst ontstaat of de vraag groter is dan het beschikbare aanbod, kan het lokaal dienstencentrum ervoor kiezen om extra reeksen te organiseren. De procesbegeleider ondersteunt het lokaal dienstencentrum bij het bepalen van een passend aanbod.

Idealiter starten deelnemers met het gedragsveranderingsprogramma ‘Bewust krachtig (be)staan’ en volgen ze daarna het Vlaams Otago (VL-Otago) oefenprogramma. Tijdens iedere groepssessie van ‘Bewust krachtig (be)staan’ worden telkens 5 oefeningen van het VL-Otago oefenprogramma uitgevoerd.

Deelnemers geven vaak aan dat ze na ‘Bewust krachtig (be)staan’ gemotiveerd zijn om verder te blijven oefenen. Door aansluitend het VL‑Otago oefenprogramma aan te bieden, kunnen ze verder werken aan hun evenwicht, kracht en mobiliteit. Dit zorgt voor een nog grotere toename in hun fysieke capaciteiten dan wanneer ze enkel ‘Bewust krachtig (be)staan’ zouden volgen.

Wanneer 65-plussers uitsluitend het VL‑Otago oefenprogramma volgen, missen ze waardevolle inzichten over andere valrisicofactoren. Om deze reden wordt deelname aan beide groepsprogramma’s aanbevolen.

De twee groepsprogramma’s vullen elkaar inhoudelijk goed aan en versterken zo de resultaten op het vlak van fysieke capaciteiten en zelfredzaamheid. Samen met het lokaal dienstencentrum kan bekeken worden met welk programma er het best gestart kan worden.

Het lokaal dienstencentrum speelt een belangrijke rol in het samenbrengen en betrekken van zorgverleners uit de buurt als partners binnen het project. Samen met de procesbegeleider wordt bekeken op welke manier de kennis en vaardigheden rond valpreventie bij lokale zorgverleners kunnen worden versterkt.

De workshops kunnen fysiek georganiseerd worden, waarbij zorgverleners de nodige informatie en praktische handvatten aangereikt krijgen rond multifactoriële valpreventie, valrisicoscreening, valrisicofactoren, effectieve interventies, doorverwijzing, terugbetaling en het motiveren van 65-plussers om actief aan valpreventie te werken. Het lokaal dienstencentrum voorziet een geschikte locatie voor deze workshops. Op deze manier wordt kennisgemaakt met de werking van het lokaal dienstencentrum en de aangeboden groepsprogramma's. 

In samenspraak met de procesbegeleider wordt bekeken wat praktisch mogelijk is, zoals welke experten uit het netwerk van het Expertisecentrum Val- en Fractuurpreventie Vlaanderen (EVV) de workshops kunnen geven.

Daarnaast kan er ook gekozen worden om via online e-learnings, aangeboden door het EVV, de kennis van zorgverleners te vergroten.

Tot slot wordt er ook een Medisch-Farmaceutisch Overleg (MFO) rond valpreventie georganiseerd. Dit overleg is specifiek bedoeld voor apothekers en huisartsen, met als doel afspraken te maken rond valpreventie, ervaringen uit te wisselen en de samenwerking met andere lokale partners, waaronder het lokaal dienstencentrum, te versterken. De eerstelijnszone kan ondersteuning bieden bij de organisatie van zowel de workshops als het MFO-programma.

De extra werklast voor het lokaal dienstencentrum blijft beperkt en is vooral gericht op coördinatie en implementatie van BE-EMPOWERed binnen de eigen werking.

Concreet wordt er binnen de organisatie een interne valpreventiecoördinator aangesteld die het project opvolgt en coördineert. Hiervoor wordt idealiter ongeveer 10% van zijn of haar werktijd vrijgemaakt. Daarnaast wordt een interdisciplinaire werkgroep valpreventie (valpreventieteam) samengesteld om de taken te verdelen, zodat de belasting niet enkel bij de interne coördinator komt te liggen.

We begrijpen dat het aanstellen van een interne coördinator en het samenstellen van een valpreventieteam in de praktijk gepaard gaat met uitdagingen. Daarom bekijkt de procesbegeleider samen met jullie hoe het engagement op een haalbare en realistische manier kan worden ingevuld, afgestemd op de werking en context van het lokaal dienstencentrum.

De grootste inspanning zit in het opstarten van het project, zoals het organiseren van groepsprogramma’s voor 65-plussers, het opzetten van workshops voor zorgverleners en de deelname aan de Week van de Valpreventie. Eens deze activiteiten uitgewerkt en ingebed zijn binnen jullie werking, neemt de werklast merkbaar af. In de beginfase zal de werkgroep valpreventie daarom frequenter samenkomen. Op langere termijn volstaat doorgaans één samenkomst om de twee à drie maanden. 

Het lokaal dienstencentrum krijgt bovendien 106 contacturen gratis ondersteuning van een procesbegeleider, gespreid over minstens één jaar. De procesbegeleider ondersteunt jullie stap voor stap, helpt bij de praktische uitwerking en stemt het tempo af op de organisatie. Hierdoor blijft de bijkomende werklast haalbaar en wordt deze evenwichtig gespreid over de looptijd van het project.

Het valpreventieteam wordt samengesteld in overleg met de procesbegeleider en bestaat uit mensen die betrokken zijn bij het uitrollen van het valpreventiebeleid binnen jullie lokaal dienstencentrum. Dit team kan onder andere bestaan uit: de interne coördinator, de groepsleider/instructeur van de groepsprogramma’s, beleidsmedewerkers, de eerstelijnszone, de gezondheidsmakers, vrijwilligers, gezondheidsorganisaties, ouderenverenigingen, de sportdienst en zorgverleners uit een nabij woonzorgcentrum.  

In de beginfase zal de werkgroep valpreventie frequent samenkomen. Op langere termijn zal dit doorgaans worden teruggebracht tot één samenkomst om de twee à drie maanden. Samen zorgt de werkgroep ervoor dat onder meer het implementatieproces wordt bewaakt, de valpreventiecoördinator wordt ondersteund, BE-EMPOWERed bekend wordt gemaakt, deelnemers worden gerekruteerd, wordt deelgenomen aan de Week van de Valpreventie en workshops voor zorgverleners worden georganiseerd.

Deelname aan het project ‘Procesbegeleiding voor preventie binnen Zorg en Welzijn’ en BE-EMPOWERed is gratis en vrijblijvend. Jullie ontvangen 106 contacturen gratis ondersteuning, gefinancierd door de Vlaamse overheid, waarbij jullie samen met de procesbegeleider aan de slag gaan met het 7-stappenplan voor implementatie. Daarnaast krijgen twee medewerkers een gratis opleiding tot zowel groepsleider als instructeur van de twee groepsprogramma’s. Hierdoor beschikken jullie over alle nodige kennis en vaardigheden om de groepssessies, workshops en het implementatieplan succesvol uit te voeren binnen jullie lokale dienstencentrum.

De kosten voor de praktische uitrol van de groepsprogramma’s voor 65-plussers worden gedragen door het lokaal dienstencentrum. De manier waarop deze kosten worden opgevangen, verschilt echter van lokaal dienstencentrum tot lokaal dienstencentrum. Samen met de procesbegeleider wordt nagegaan hoe de groepsprogramma’s op een realistische en duurzame manier kunnen worden georganiseerd binnen de beschikbare middelen en de bestaande werking.

Dat hangt af van de keuzes die het lokale dienstencentrum maakt. Samen met de procesbegeleider wordt bekeken of de groepsprogramma's gratis worden aangeboden of dat er een deelnameprijs wordt gevraagd.

Uit de resultaten van het pilootproject van dr. Sara Vandervelde blijkt dat 65-plussers bereid zijn om voor het groepsprogramma ‘Bewust krachtig (be)staan’ te betalen, op voorwaarde dat de deelnameprijs billijk blijft. Daarbij werd een richtbedrag van ongeveer 5 tot 8 euro per sessie genoemd.

Eén van de deelnamevoorwaarden is dat het lokaal dienstencentrum zich in Vlaanderen bevindt of onder de bevoegdheid van de Vlaamse overheid valt. Lokale dienstencentra in Brussel kunnen dus in aanmerking komen wanneer ze gesubsidieerd worden door de Vlaamse overheid en aan de overige voorwaarden voldoen. In dat geval kunnen zij zich ook inschrijven en gebruikmaken van de gratis procesbegeleiding binnen het project.

Op de websitepagina van het project procesbegeleiding in Lokale dienstencentra kan je alle deelnamevoorwaarden en het inschrijvingsformulier terugvinden. We geven ook graag mee dat alle materialen, het implementatieplan en de programma's uitsluitend in het Nederlands beschikbaar zijn.

Bij de procesbegeleiding in woonzorgcentra ondersteunt de procesbegeleider de implementatie van een val- en fractuurpreventiebeleid op basis van de richtlijn voor valpreventie in WZC. Daarbij wordt steeds rekening gehouden met de specifieke noden en context van het woonzorgcentrum.

Ook binnen lokale dienstencentra staat de implementatie van een val- en fractuurpreventiebeleid centraal. Daarnaast ligt de nadruk op de implementatie van de verschillende componenten van BE-EMPOWERed: het zeven weken durende groepsprogramma ‘Bewust krachtig (be)staan', het twaalf weken durende ‘VL-Otago’ oefenprogramma en de workshops voor lokale zorgverleners. 

Eén van de deelnamevoorwaarden is dat een voorziening niet gelijktijdig aan verschillende thema’s kan deelnemen. Deze voorwaarde geldt echter enkel binnen dezelfde setting. In dit geval gaat het om twee verschillende settingen: het woonzorgcentrum en het lokaal dienstencentrum.

Dat betekent dat het lokaal dienstencentrum zich wel kan inschrijven voor het thema val- en fractuurpreventie, terwijl het woonzorgcentrum aan een ander thema deelneemt.

De procesbegeleiding vindt plaats op jullie eigen locatie, maar kan indien gewenst ook online doorgaan. De vorm van begeleiding (fysiek, online of een combinatie van beide) wordt volledig afgestemd op jullie noden en op de fase waarin het traject zich bevindt.

Het traject omvat maximaal 106 contacturen, gespreid over minimaal één jaar. Afhankelijk van jullie noden en voortgang kan de duur van het traject variëren en kunnen meer of minder contacturen nodig zijn. De frequentie van de contactmomenten wordt volledig op maat bepaald, in overleg met de procesbegeleider en rekening houdend met jullie mogelijkheden. Via het aanvraagformulier kunnen jullie aangeven in welke periode (bv. voorjaar 2027) jullie graag willen starten. Vervolgens wordt in samenspraak met de procesbegeleider bepaald wanneer en hoe de begeleiding concreet wordt ingepland.

Om deel te nemen aan het project bekijken jullie eerst of jullie lokaal dienstencentrum voldoet aan de deelnamevoorwaarden. Indien dit het geval is, kunnen jullie via het aanvraagformulier een aanvraag tot inschrijving indienen. Na ontvangst van de aanvraag nemen wij contact met jullie op om de verdere stappen te bespreken.